Đột phá bằng công nghệ và đổi mới sáng tạo

"Chìa khóa" để Việt Nam bứt phá

Nhìn lại dòng chảy tư duy mang tính chất như sợi chỉ đỏ của Đảng từ những kỳ đại hội đầu tiên, TS Nguyễn Việt Hùng, nguyên Trưởng khoa Xây dựng Đảng và Tư tưởng Hồ Chí Minh, Học viện Cán bộ TP.HCM, nhận xét: Trước đây là khoa học kỹ thuật, gần đây là khoa học công nghệ (KH-CN) và hiện nay là kỷ nguyên số luôn được xác định là động lực then chốt để tăng trưởng kinh tế. Nền kinh tế nào nắm được công nghệ là nắm được "con bài" quyết định chiến thắng trên mọi "mặt trận". VN đã chính thức bước vào kỷ nguyên vươn mình, đồng nghĩa phải theo kịp bước tiến thần tốc của nhân loại, của thời đại. Để hoàn thành 2 mục tiêu 100 năm, Đảng đã xác định phát triển kinh tế vẫn phải là trọng tâm hàng đầu và chọn mô hình tăng trưởng đổi mới sáng tạo dựa trên nền tảng phát huy sức mạnh của KH-CN, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, toàn cầu hóa, lấy tri thức là tài nguyên là động lực chủ yếu tạo năng suất lao động vượt trội… 

Quan điểm này chứng tỏ năng lực cập nhật hóa của Đảng, luôn bắt kịp xu thế, xu hướng của thời cuộc và tiên phong về mặt tri thức, trí tuệ. KH-CN chính là "chìa khóa" để VN có thể tận dụng thời cơ một ngày bằng vài trăm năm, không còn đi tắt đón đầu mà là tạo bước nhảy vọt để rút ngắn lộ trình phát triển. Đây có thể coi là cơ hội lịch sử, duy nhất và cuối cùng mà dân tộc có thể tranh thủ, nếu để lạc hậu, tụt hậu thì sẽ vĩnh viễn không thể đạt mục tiêu. 

"VN đã bỏ lỡ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 3 những năm 1990; đã đi chậm trong kỷ nguyên 4.0 và giờ đây không được phép tụt hậu trong kỷ nguyên số. Do đó, lần này không thể chậm. Tuy vậy, trong nguy có cơ, áp lực tụt hậu cũng mở ra cơ hội cho chúng ta đứng trên vai những người khổng lồ, lựa chọn được mô hình phát triển thông minh để hạn chế tối đa thách thức, tận dụng tối đa vận hội, phát huy nội lực và tăng tốc phát triển", TS Nguyễn Việt Hùng nhìn nhận.

ẢNH: NGỌC THẮNG

Đồng quan điểm, TS Trần Văn Khải, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, đánh giá rất cao chủ trương nêu trong Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng về việc xác lập mô hình tăng trưởng mới với KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Đây là quyết sách có tầm nhìn chiến lược, phù hợp với xu thế thời đại và đòi hỏi cấp bách của thực tiễn phát triển đất nước ta trong giai đoạn mới. Thực tế, Đảng ta đã kịp thời nắm bắt xu thế của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, coi KH-CN và đổi mới sáng tạo là "đòn bẩy" quan trọng thúc đẩy tăng trưởng. 

Việc nhấn mạnh chuyển đổi số và kinh tế số cho thấy chúng ta quyết tâm xây dựng một phương thức phát triển mới, giảm phụ thuộc vào các lợi thế truyền thống như lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên. Đây chính là chìa khóa để VN bứt phá và tránh nguy cơ tụt hậu trong thập niên tới. TS Trần Văn Khải chỉ rõ: Quan điểm này không chỉ đúng đắn về mặt chủ trương, mà còn có cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc. Trên thế giới, KH-CN và đổi mới sáng tạo từ lâu đã trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng kinh tế. Những quốc gia vươn lên mạnh mẽ đều dựa vào sức mạnh công nghệ và tri thức.

Đơn cử, Hàn Quốc từ một nước nghèo đã trở thành cường quốc công nghiệp nhờ đầu tư mạnh mẽ vào R&D. Hàn Quốc hiện chi hơn 5% GDP cho nghiên cứu phát triển, thuộc hàng cao nhất thế giới. Singapore cũng nằm trong nhóm dẫn đầu toàn cầu về đổi mới sáng tạo (xếp hạng 5/139 nền kinh tế theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025), minh chứng cho tầm quan trọng của nguồn nhân lực chất lượng cao và chính sách khuyến khích sáng tạo. Gần đây, Trung Quốc xác định chiến lược tự lực về công nghệ để nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn. Nước này liên tục tăng cường đầu tư cho KH-CN với tỷ lệ chi R&D năm 2024 đạt 2,68% GDP (tăng từ 2,38% năm 2021). Sự tập trung đó nhằm thúc đẩy tự chủ công nghệ, tạo động lực tăng trưởng mới và cạnh tranh vị thế siêu cường trong tương lai. 

"Những bài học quốc tế trên cho thấy muốn phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên số, không có con đường nào khác ngoài phát triển mạnh mẽ KH-CN và đổi mới sáng tạo. Đối với VN, việc chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và số hóa càng mang ý nghĩa sống còn. Sau gần 40 năm Đổi mới, chúng ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, nhưng mô hình tăng trưởng cũ dựa vào vốn và lao động giản đơn đang dần bộc lộ hạn chế. Năng suất lao động của ta vẫn còn thấp so với các nước phát triển, tốc độ tăng năng suất có dấu hiệu chững lại, và nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình vẫn hiện hữu. Muốn vượt lên, phải dựa vào động lực mới là tri thức và sáng tạo", TS Trần Văn Khải nhấn mạnh.

Ưu tiên phát triển chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã nêu rõ cần ưu tiên phát triển một số ngành công nghiệp, công nghệ chiến lược, trọng tâm là chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo; đẩy mạnh đào tạo, sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao. Trên thực tế, các doanh nghiệp (DN) trong nước đã đẩy mạnh phát triển KH-CN hay chip bán dẫn nói riêng. Chỉ cách đây 3 ngày (ngày 28.1), Tập đoàn FPT đã công bố thành lập nhà máy kiểm thử và đóng gói tiên tiến chip bán dẫn tại Hà Nội. Đây là nhà máy kiểm thử và đóng gói chip bán dẫn đầu tiên do người VN làm chủ. 

Ông Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT, nhấn mạnh nhà máy đóng gói và kiểm thử của DN Việt góp phần hiện thực hóa các định hướng lớn của quốc gia về làm chủ công nghệ lõi, công nghệ có chủ quyền, đưa VN tiến sâu chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong ba khâu chính của việc làm chip gồm thiết kế, sản xuất và đóng gói kiểm thử, VN đã có nền tảng nhiều năm trong việc thiết kế, đồng thời vừa có sự tham gia sản xuất sau sự kiện khởi công nhà máy chế tạo của Viettel giữa tháng 1. Tại sự kiện, FPT cũng ký kết hàng loạt thỏa thuận với các đối tác công nghệ trong lĩnh vực bán dẫn tại VN và quốc tế, như hợp tác toàn diện với Viettel trong hoạt động xây dựng năng lực tự chủ về công nghệ bán dẫn thông qua việc liên thông chuỗi giá trị ngành công nghệ bán dẫn gồm đào tạo - thiết kế - chế tạo - kiểm thử - đóng gói - thương mại. 

Theo Thứ trưởng Bộ KH-CN Bùi Hoàng Phương, trong chuỗi cung ứng toàn cầu, VN ngày càng giữ vai trò quan trọng ở khâu đóng gói, kiểm thử, song phần lớn vẫn do DN nước ngoài làm chủ. Việc FPT đầu tư nhà máy kiểm thử và đóng gói tiên tiến đã hoàn thiện mảnh ghép còn thiếu, góp phần khép kín hệ sinh thái bán dẫn của VN. Trước đó, vào giữa tháng 1, Tập đoàn Viettel chính thức khởi công dự án đầu tư xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên của VN. Nhà máy triển khai sẽ đáp ứng cho các ngành công nghiệp quốc gia như hàng không vũ trụ, viễn thông, Internet vạn vật (IoT), sản xuất ô tô, thiết bị y tế, tự động hóa… Từ đây, VN đã trở thành một trong số ít quốc gia tham gia sản xuất chip bán dẫn - một mảng cao nhất của ngành KH-CN nói chung trên thế giới. Như vậy, lĩnh vực chip bán dẫn của VN có thể nói đã hoàn thiện hệ sinh thái chỉ ngay trong tháng đầu năm 2026. Ngoài ra còn hàng loạt dự án về KH-CN nói chung đã được hình thành và phát triển mạnh trong thời gian gần đây.

ẢNH: TUẤN MINH

TS Đặng Minh Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng công nghệ CMC, Chủ tịch Liên minh Blockchain VN, nhìn nhận trong thực tế, ai cũng thấy rõ việc ứng dụng KH-CN vào trong hoạt động sản xuất, thương mại đều giúp gia tăng năng suất, tối ưu hiệu quả hoạt động. Từ đó thúc đẩy tăng năng suất tổng hợp của nhiều ngành kinh tế. Không chỉ vậy, việc ứng dụng các công nghệ sẽ tạo ra những ngành nghề, lĩnh vực mới. Chẳng hạn, ngành bán dẫn trên thế giới đã có những năm qua nhưng VN chỉ mới bắt đầu phát triển và đây là lĩnh vực mới có rất nhiều tiềm năng phát triển với giá trị rất cao. Hay trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều công việc mới ra đời, tạo công ăn việc làm cho người dân và từ đó đóng góp vào tăng trưởng GDP của cả nước… 

TS Tuấn nhấn mạnh chip bán dẫn hay AI, chuyển đổi số cần được ưu tiên thúc đẩy vì nó tác động đến tất cả lĩnh vực, ngành nghề trong kinh tế xã hội. Từ sản xuất kinh doanh đến tài chính, y tế hay giáo dục ngày nay đều có thể ứng dụng AI; chip bán dẫn được sử dụng trong nhiều sản phẩm từ đời sống hằng ngày đến công nghệ cao. Khi các lĩnh vực mũi nhọn này được phát triển thì sẽ có tác động lan tỏa được nhiều hơn, tạo ra đòn bẩy và đột phá cho cả nền kinh tế.

Đưa KH-CN "thấm sâu" vào nền kinh tế

Ngoài các lĩnh vực trọng tâm được xác định, theo TS Nguyễn Việt Hùng, VN đã có hàng ngàn năm văn minh nông nghiệp, là vựa lúa của thế giới, được thiên nhiên ưu đãi về tài nguyên, thời tiết, khí hậu, giống cây trồng vật nuôi để xây dựng nền nông nghiệp truyền thống đa dạng phong phú, sản phẩm độc đáo, khác biệt. Tuy nhiên, nhiều năm qua nông sản VN vẫn chủ yếu chỉ xuất thô sản phẩm nguyên liệu, "dành" phần siêu lợi nhuận cho các tập đoàn đa quốc gia hưởng khi bán giá trị thành phẩm, bán thương hiệu. Tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch của ngành nông nghiệp, đặc biệt là lúa gạo, vẫn lên tới hơn 30%, quá lãng phí. 

Vì thế, VN cần xác định muốn số hóa nền kinh tế, đầu tiên phải số hóa kinh tế nông nghiệp, hiện đại hóa nông thôn, công nghiệp hóa, số hóa nông dân. Đây là cơ hội để VN xây dựng nền nông nghiệp sinh thái hiện đại, văn minh, năng suất, chất lượng, hiệu quả cao. Điều đó có thể đến từ việc nghiên cứu, ứng dụng KH-CN để sản sinh các loại gen đột biến, tạo ra giống cây trồng, vật nuôi mới với chu trình, phương thức canh tác nhanh gọn, đơn giản, giảm đầu tư đầu vào, giảm sức lao động của người dân, hạn chế sử dụng hóa chất mà vẫn giữ được chất lượng thương phẩm với giá trị cao. 

Cùng với đó, đặc biệt coi trọng công nghệ chế biến sản phẩm tinh từ nông nghiệp. Đây là yếu tố tăng giá trị lợi nhuận, giá trị thành phẩm, thương phẩm vốn là điểm yếu của nông nghiệp VN. Hay như với khu vực nông thôn, các điển hình thành công như mô hình "Cây xoài nhà tôi" ở Đồng Tháp, "Làng 4.0" ở TP.HCM kết nối toàn cầu… nên được nhân rộng. Riêng với lĩnh vực dịch vụ, khu vực đóng góp rất tốt vào tăng trưởng, TS Nguyễn Việt Hùng đề xuất đẩy mạnh ứng dụng KH-CN, số hóa vào các ngành có thể thấy ngay sự thay đổi từ lượng sang chất như du lịch, dịch vụ ngân hàng, tín dụng, chứng khoán, các dịch vụ cao cấp xây dựng hạ tầng công nghiệp, logistics, khu thương mại tự do…

ẢNH: THU HẰNG

TS Trần Văn Khải cũng nhận định nhờ định hướng đúng đắn, thời gian qua VN đã có những tiến bộ đáng khích lệ trên bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu. Báo cáo của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) cho thấy Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2023 của VN xếp hạng 46/132 quốc gia và vùng lãnh thổ, tăng 2 bậc so với năm trước. Chúng ta tiếp tục nằm trong nhóm quốc gia đổi mới sáng tạo vượt trội so với trình độ phát triển, VN cùng Ấn Độ là những nước thu nhập trung bình duy trì thứ hạng cao về đổi mới suốt 13 năm liền. Tuy nhiên, phải thẳng thắn nhìn nhận rằng nguồn lực đầu tư cho KH-CN còn hạn chế, mức chi ngân sách cho KH-CN hiện vẫn thấp và phân bổ chưa hiệu quả. Bên cạnh đó, môi trường khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong nước còn những rào cản về thủ tục và vốn, chẳng hạn việc hạn chế thành lập quỹ đầu tư khởi nghiệp nội địa hay khung pháp lý về chuyển giao công nghệ còn nhiều vướng mắc. 

"Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã phát đi một thông điệp mạnh mẽ, vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện quyết liệt, đồng bộ để biến chủ trương đúng đắn đó thành hiện thực trong cuộc sống. Tinh thần chung, theo Tổng Bí thư là: "Phải chuyển mạnh từ "nói" sang "làm", từ nhận thức thành hành động". Mỗi cấp ủy, mỗi tổ chức đảng, mỗi cán bộ, đảng viên, đặc biệt người đứng đầu, phải nêu cao tinh thần trách nhiệm, gương mẫu đi đầu trong việc biến quyết sách thành hiện thực. Với quyết tâm từ trung ương đến địa phương, tôi tin rằng những "điểm nghẽn" sẽ dần được tháo gỡ trong thời gian tới", TS Trần Văn Khải kỳ vọng.

Đồng quan điểm, TS Đặng Minh Tuấn cũng cho rằng chủ trương, chính sách từ Đảng và Chính phủ để thúc đẩy phát triển KH-CN, đổi mới sáng tạo đã rõ ràng, là động lực cho các DN tự tin tham gia vào lĩnh vực này. Nhưng có những vấn đề vẫn còn cơ chế cũ, chưa theo kịp chủ trương chính sách mới. Ông kỳ vọng từ năm nay, việc triển khai thực hiện các chính sách thúc đẩy KH-CN, đổi mới sáng tạo theo chủ trương của Đảng và Chính phủ sẽ thực sự nhanh hơn, "thấm" sâu hơn từ các cơ quan quản lý đến DN và người dân. Từ đó sẽ tạo nên bước đột phá, đóng góp cao cho tăng trưởng kinh tế của cả nước.