Bỏ việc văn phòng để làm lồng đèn, có chiếc giá hơn 100 triệu đồng

Tâm huyết phỏng dựng lồng đèn xưa

Chị Nguyễn Thị Kim Thủy (34 tuổi), ngụ phường Nhiêu Lộc, TP.HCM, từng có nhiều năm làm thiết kế sau khi tốt nghiệp Trường ĐH Kiến trúc TP.HCM. Khi làm việc, chị thường nhận yêu cầu thiết kế theo phong cách hiện đại của châu Âu, Mỹ, từ đó trăn trở về những giá trị riêng của văn hóa Việt trong thời hiện đại hóa.

Ban đầu, chị Thủy rủ chồng làm thử những chiếc lồng đèn đơn giản trong những ngày ở nhà vì đại dịch COVID-19. Từ vài sản phẩm ban đầu, vợ chồng tiếp tục thử sức với những mẫu có kích thước lớn và cấu tạo phức tạp hơn. Năm 2022, chị thành lập Khởi Đăng Tác Khí, nhằm tái hiện những chiếc lồng đèn mà các nghệ nhân xưa đã làm cách đây cả trăm năm.

ẢNH: MAI QUỲNH

Vài năm trước, khi đọc tài liệu và xem những hình ảnh về các mẫu lồng đèn do nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Bách thực hiện, chị đặc biệt ấn tượng trước vẻ đẹp của những chiếc lồng đèn xưa.

"Tôi suy nghĩ tại sao một mẫu đèn đẹp và độc đáo như vậy nhưng lại không được nhiều người biết đến", chị Thủy chia sẻ. Từ đó, chị bắt đầu tìm hiểu và thử phỏng dựng những mẫu lồng đèn cổ truyền.

Chọn lồng đèn để đưa văn hóa Việt đến gần hơn với trẻ em, theo chị Thủy, bởi trung thu vốn là dịp lễ gắn liền với tuổi thơ.

"Trung thu là cái tết của những em bé, cũng là dịp để các em có những ấn tượng đầu tiên về văn hóa. Tôi mong qua những chiếc lồng đèn truyền thống này, ngay từ nhỏ các em sẽ có thêm cơ hội tiếp xúc với văn hóa Việt Nam và nhận ra rằng những giá trị ấy rất đẹp", chị Thủy bày tỏ.

Theo chị Thủy, cái tên "Khởi Đăng Tác Khí" bắt nguồn từ câu nói của nhà yêu nước Phan Châu Trinh hơn 100 năm trước. Ông mong muốn một đất nước cường thịnh và từng nhấn mạnh cần phải: "Khai dân trí, chấn dân khí và hậu dân sinh".

Trong đó, "khí" được hiểu là tinh thần tự lực, tự cường và niềm tự hào về những giá trị văn hóa của dân tộc. "Khởi" mang nghĩa bắt đầu, "tác khí" với tác là nhấc lên, làm tinh thần phấn chấn lên. Qua đó, chị Thủy mong những chiếc đèn có thể góp phần đánh thức tình yêu văn hóa truyền thống.

Hành trình đầy tỉ mỉ và kỳ công

Đến nay, "Khởi Đăng Tác Khí" đã phỏng dựng thành công hơn 10 mẫu lồng đèn trung thu truyền thống, bao gồm: Ngư long biến hóa, Lý ngư hóa long, Cự giải, Đèn uyên ương, Đại long, Hồ điệp, ong, Châu chấu, Cá lóc, Bọ ngựa…

Mỗi mẫu thường mất từ 3 đến 6 tháng cho quá trình nghiên cứu, tìm kiếm tư liệu và thử nghiệm vật liệu.

Để tìm chất liệu phù hợp cho khung lồng đèn, chị Thủy và đội ngũ trải qua nhiều lần thử nghiệm. "Ban đầu, tôi thử dùng thanh tre như các lồng đèn ông sao truyền thống nhưng nhận ra nó không đúng, vì thanh tre khá dẹp, khi khò lửa để uốn thì dễ gãy. Sau đó tôi thử đến sợi mây nhưng cũng không phù hợp", chị kể.

Cuối cùng, nan trúc được lựa chọn bởi độ dẻo, khả năng uốn cong và giữ dáng tốt. Đây cũng là chất liệu vốn quen thuộc trong nghề làm lồng chim truyền thống.

ẢNH: MAI QUỲNH

ẢNH: MAI QUỲNH

Khi hình dáng được xác định, những người thợ đốt nóng thanh trúc thẳng để uốn theo từng đường cong của mẫu. Các thanh trúc được nối thành những vòng liền nhau, ráp thành khung. Khung hoàn chỉnh tiếp tục được dán giấy, vẽ màu bằng sơn acrylic hoặc màu bột, sau đó gắn các bộ phận và hoàn thiện sản phẩm.

Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác. Nếu tính toán sai hình dáng, khi làm có thể thiếu nan trúc; khung uốn hoặc ráp không đều sẽ khiến chiếc đèn bị méo khi dán giấy; giấy cũng phải được dán căng và đều thì bước vẽ màu mới đẹp.

Một chiếc lồng đèn nhỏ nhất cũng mất ít nhất 3-4 ngày để hoàn thành, trong khi những mẫu lớn có thể kéo dài hàng tháng. Theo chị Thủy, nếu tính đúng chi phí nhân công, một chiếc lồng đèn có thể lên tới hơn 100 triệu đồng. Tuy nhiên, để duy trì đội ngũ và lan tỏa nghề, họ thường chấp nhận bán với mức giá vừa phải, thậm chí thấp hơn giá trị thật.

Hiện "Khởi Đăng Tác Khí" có khoảng 10 thành viên, phần lớn là sinh viên làm bán thời gian đến từ các trường mỹ thuật, kiến trúc.

Đinh Nguyễn Nhật Trường (23 tuổi), cựu sinh viên Trường ĐH Kiến trúc TP.HCM, phụ trách khâu thiết kế và tạo dáng khung tại xưởng. Vốn yêu thích các sản phẩm thủ công từ tre, trúc, Trường tìm đến xưởng làm thêm khi còn là sinh viên. Từ công việc bán thời gian, đến nay anh đã có khoảng 5 năm làm việc tại xưởng.

"Mình thấy rất ý nghĩa khi làm ra những chiếc lồng đèn như thế này và được mọi người đón nhận. Mình rất vui và mong rằng qua đó những bạn trẻ ngoài kia cũng sẽ tìm hiểu thêm về văn hóa Việt Nam", Trường chia sẻ.

Đánh thức tình yêu văn hóa Việt qua những chiếc lồng đèn

Chia sẻ về mẫu lồng đèn trung thu mới mang tên "Cóc kiện trời", chị Kim Thủy cho biết sản phẩm được lấy ý tưởng từ câu chuyện dân gian quen thuộc. Nhóm mở rộng ý nghĩa câu chuyện bằng hình ảnh các loài vật cùng góp sức để tạo nên thành công, qua đó gửi gắm thông điệp về sức mạnh của sự đoàn kết cộng đồng.

Điều giữ chị Kim Thủy gắn bó với nghề, dù biết công việc này khó mang lại một cuộc sống dư dả, là cảm giác những gì mình làm có ý nghĩa với cộng đồng. Chị kể trong các sự kiện, triển lãm do xưởng tổ chức, nhiều người từ Nhà Bè, Vũng Tàu, Long An… tìm đến để nhìn ngắm những chiếc lồng đèn. Nhiều người đưa theo con cái, gia đình, thậm chí cả ông bà.

ẢNH: MAI QUỲNH

ẢNH: MAI QUỲNH

Những lần chứng kiến sự quan tâm ấy càng củng cố niềm tin của chị rằng nhu cầu tìm về văn hóa vẫn hiện hữu.

"Sự hưởng ứng của mọi người cho tôi thấy rằng một thế hệ nữa lại được nhìn thấy văn hóa của Việt Nam, và chúng tôi là những người góp một phần vào việc tạo ra cơ hội đó, khiến tôi thấy công việc mình làm có ý nghĩa. Vì vậy tôi vẫn sẽ cố gắng cho đến khi còn có thể", chị Thủy nói.

Thời gian tới, "Khởi Đăng Tác Khí" mong muốn có thêm cơ hội đưa các sản phẩm và không gian văn hóa của mình đến cho bạn bè quốc tế biết nhiều hơn về văn hóa Việt Nam. Nhóm cũng hướng đến việc hợp tác với nhiều họa sĩ để phát triển lồng đèn với những màu sắc, đường nét đa dạng hơn, qua đó lan tỏa những giá trị văn hóa đến gần với thế hệ trẻ.